Tymczasowe aresztowanie z założenia ma pomóc w przeprowadzeniu prawidłowego toku śledztwa karnego. Zazwyczaj myślimy, że taka sytuacja zdarza się tylko przestępcom, co do których istnieje obawa mataczenia czy próba ucieczki, ale rzeczywistość pokazuje, że może to przytrafić się każdemu. Jakie prawa ma osoba tymczasowo aresztowana? Co może, czego nie? W jaki sposób może pomóc nam adwokat?
- Na czym polega środek zapobiegawczy w postaci aresztu?
- Uprawnienia osoby pozbawionej wolności w areszcie tymczasowym
- Ograniczenia dotyczące aresztowanych
- Okres trwania izolacji tymczasowej
Na czym polega środek zapobiegawczy w postaci aresztu?
Tymczasowe aresztowanie nie jest standardem przy każdym postępowaniu przygotowawczym. Dokonuje się go jedynie w celu zabezpieczenia prawidłowego toku śledztwa i tylko wobec osób, co do których istnieje uzasadnione przypuszczenie popełnienia czynu zabronionego oraz rzeczywiste zagrożenie ucieczki, ukrywania się lub niszczenia dowodów. Tryb ten uruchamia się także w przypadku, gdy podejrzany nie posiada stałego miejsca zamieszkania w Polsce, a także wobec osoby podejrzanej o dokonanie przestępstwa zagrożonego surową sankcją karną — karą pozbawienia wolności przekraczającą określony ustawą próg.
Tymczasowe aresztowanie to jeszcze nie prawomocny wyrok skazujący — ma wyłącznie umożliwić organom procesowym zebranie dowodów i zabezpieczyć postępowanie. Niestety mało kto wie, jakie uprawnienia przysługują osobom podejrzanym w tej sytuacji, a praktyka pokazuje, że służby mundurowe oraz administracja aresztu nieraz nadużywają tej niewiedzy. Dodatkowo zaraz po zatrzymaniu nie trafia się automatycznie do aresztu — stosowanie tymczasowego aresztowania musi wyniknąć z wniosku policji lub prokuratury skierowanego do sądu, który podejmuje decyzję po wysłuchaniu podejrzanego.
Uprawnienia osoby pozbawionej wolności w areszcie tymczasowym
Możliwości osoby tymczasowo aresztowanej są ograniczone, jako że powodem zastosowania tego środka jest maksymalne zabezpieczenie toku prowadzonego śledztwa. To jednak nie oznacza, że nie ma ona żadnych uprawnień procesowych i osobistych — choć sytuacja przypomina warunki osoby odbywającej karę pozbawienia wolności, nie jest to jednak identyczna sytuacja prawna.
Tymczasowo osadzony ma przede wszystkim prawo do poinformowania o swoim miejscu przebywania osób sobie najbliższych — rodziny lub innych wskazanych przez siebie osób. Niezbędna jest także pomoc kancelarii adwokackiej, ponieważ każdy podejrzany ma konstytucyjne prawo do obrony, nawet jeżeli nie stać go na opłacenie adwokata z wyboru — wówczas wyznacza się obrońcę z urzędu. Jest to o tyle ważne, iż profesjonalny pełnomocnik może uchronić nas przed brutalnością organów ścigania i postępowaniem wobec osób podejrzanych w sposób niewłaściwy, sprzeczny z prawem i krzywdzący. Niestety znane są przypadki nadużywania władzy wobec tymczasowo aresztowanych, którzy później okazywali się osobami całkowicie niewinnymi — i są to sytuacje powtarzające się, a nie incydentalne.
Tymczasowo aresztowana osoba ma także prawo do widzenia co najmniej jeden raz w miesiącu z osobami bliskimi. Istnieje jednak możliwość niewyrażenia na to zgody przez sąd, jeżeli w konkretnej sprawie zaistnieje uzasadniona obawa utrudniania śledztwa lub zmowy ze współoskarżonymi. Dodatkowo, jeżeli okres pobytu w areszcie będzie przebiegał bez zakłóceń porządku i regulaminu zakładu, można otrzymać dodatkowe przywileje — możliwość wyposażenia celi w dodatkowe przedmioty użytku osobistego, dłuższy spacer na dziedzińcu, opcję otrzymania dodatkowej paczki żywności czy artykułów higienicznych, częstsze uczestnictwo w zajęciach kulturalno-oświatowych czy dłuższe widzenia z rodziną. Od każdej decyzji administracji aresztu można złożyć skargę lub zażalenie, jeżeli więc są łamane nasze prawa lub traktuje się nas w sposób poniżający — możemy to formalnie zgłosić.
Ograniczenia dotyczące aresztowanych
Aresztowany musi wypełnić wszystkie dokumenty ewidencyjne, podając swoje dane osobowe, a także musi zdać wszystkie swoje rzeczy wartościowe na przechowanie. Nie może posiadać przy sobie środków łączności i innych urządzeń elektronicznych — w tym także musi oddać wszystkie dokumenty tożsamości oraz inne przedmioty, które miał przy sobie w chwili osadzenia. Co szczególnie dotkliwe, osoba tymczasowo aresztowana podlega także ścisłej kontroli korespondencji — poprzez zatrzymywanie, cenzurę lub nadzór nad listami i przesyłkami. I tutaj też może pomóc profesjonalny pełnomocnik procesowy, przesyłając listy bezpośrednio do rąk adresata z pominięciem kontroli zakładu, chyba że sąd uzna, iż istnieje zagrożenie dla śledztwa i zarządzi inaczej w postanowieniu.
Okres trwania izolacji tymczasowej
Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego, pobyt w warunkach izolacji tymczasowej może trwać nie dłużej niż trzy miesiące od dnia osadzenia, jednak istnieje możliwość przedłużenia tego okresu na wniosek prokuratora, jeżeli zajdzie procesowa potrzeba. W uzasadnionych przypadkach — zwłaszcza gdy śledztwo dotyczy przestępstw skomplikowanych lub wieloosobowych — areszt może zostać przedłużony do dwunastu miesięcy, a w wyjątkowych sytuacjach nawet do dwóch lat. Oczywiście podejrzany ma możliwość działania procesowego — poprzez swojego pełnomocnika prawnego można złożyć wniosek o uchylenie lub zastąpienie tymczasowego aresztowania łagodniejszym środkiem zapobiegawczym, takim jak dozór policji, poręczenie majątkowe czy zakaz opuszczania kraju.