Jak walczyć z alergiami pokarmowymi?

Alergia pokarmowa może dotknąć zarówno dzieci jak i dorosłych. Schorzenie to polega na reakcji organizmu na dany składnik jedzenia, co bywa bardzo niebezpieczne. Do najczęstszych alergenów zalicza się jaja, ryby, mleko oraz produkty pszeniczne. Jak skutecznie przeciwdziałać alergii pokarmowej?

Alergie pokarmowe mogą przybrać różną postać uczuleniową: od atopowego zapalenia skóry, przez biegunkę i wymioty, aż po wstrząs anafilaktyczny stanowiący bezpośrednie zagrożenie życia. Mechanizm reakcji alergicznej polega na nadmiernej odpowiedzi układu immunologicznego, który traktuje niegroźne białka pokarmowe jako obcy antygen. W efekcie dochodzi do uwolnienia histaminy i innych mediatorów zapalnych, powodujących szereg dolegliwości – od łagodnych wysypek skórnych po obrzęk krtani uniemożliwiający oddychanie.

Wywiad lekarski podstawą diagnozy

Rozpoznanie alergii pokarmowej nie jest rzeczą prostą, co wynika z faktu, że chory rzadko kiedy uczulony jest na jeden składnik pokarmu. Bardzo pomocny okazuje się tu wywiad lekarski, podczas którego pacjent informuje o swoich reakcjach na dane pokarmy oraz o stylu życia. Lekarz szczegółowo pyta o czas wystąpienia objawów po spożyciu posiłku – reakcje natychmiastowe (do 2 godzin) zwykle wskazują na uczulenie typu IgE-zależnego, podczas gdy opóźnione mogą sugerować inne mechanizmy immunologiczne.

Istotnym sygnałem dla lekarza może okazać się to, czy w rodzinie pacjenta zdarzały się przypadki reakcji uczuleniowych po spożytym posiłku. Genetyczne predyspozycje do atopii znacząco zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia alergii pokarmowej. Jeśli alergia pokarmowa zostanie wcześnie rozpoznana, może uratować choremu życie, ponieważ uniknie spożywania pokarmów mogących powodować obrzęk krtani, skurcz oskrzeli czy wstrząs anafilaktyczny.

Podczas wywiadu lekarz pyta również o ewentualne objawy towarzyszące – czy po spożyciu podejrzanego produktu pojawiają się dolegliwości żołądkowo-jelitowe, problemy trawienne, czy też reakcje ograniczają się wyłącznie do skóry lub układu oddechowego. Ta wiedza pozwala zawęzić krąg potencjalnych alergenów i dobrać odpowiednie testy diagnostyczne.

Seria testów celem ustalenia alergii

Pacjent powinien wykonać serię badań i testów, które określą, na jakie pokarmy dana osoba ma uczulenie. Precyzyjne rozpoznanie wymaga kompleksowej diagnostyki – pojedyncze badanie rzadko daje pełny obraz sytuacji klinicznej. Można do nich zaliczyć:

• Badanie krwi – ma ono na celu ustalenie przeciwciał klasy IgE, ponieważ ich obecność potwierdza alergiczne tło przypadłości. Oznaczenie swoistych IgE wobec konkretnych alergenów pokarmowych (np. jaja, mleka, orzechów) pozwala z dużym prawdopodobieństwem wskazać winowajcę. Podwyższony poziom eozynofili również może świadczyć o alergii, choć często jest on wynikiem obecności pasożytów lub innych schorzeń.
• Testy skórne – potwierdzają one występowanie reakcji alergicznych na dany składnik pokarmowy. Testy przeprowadza się używając jednego lub kilku alergenów lub korzystając z dostępnych zestawów zawierających kilkanaście potencjalnych alergenów. Metodą najczęściej stosowaną jest test nakłuciowy (prick test), w którym kropla roztworu alergenu nakładana jest na skórę przedramienia, a następnie igłą wykonuje się płytkie nakłucie. Oceny wyniku dokonuje się po 15–20 minutach – pojawienie się bąbla i rumienia o średnicy powyżej 3 mm sugeruje uczulenie.
• Testy eliminacyjne – przeprowadza się je wykluczając z diety chorego pokarmy potencjalnie uczulające, a następnie włącza się je ponownie, obserwując zachodzące w organizmie reakcje. Dieta eliminacyjna powinna trwać co najmniej 2–4 tygodnie, aby organizm całkowicie oczyścił się z alergenów i ewentualnych mediatorów zapalnych. Powrót objawów po ponownym wprowadzeniu produktu stanowi silną przesłankę diagnostyczną.
• Testy prowokacyjne – poprzez podanie choremu małych dawek substancji pokarmowej mogącej powodować uczulenie i stopniowe ich zwiększanie, obserwuje się czy występuje uczulenie na dany związek. Test ten wykonywany jest wyłącznie w warunkach szpitalnych pod nadzorem lekarza, z zapewnieniem natychmiastowego dostępu do leków ratujących życie, gdyż może wywołać ciężką reakcję anafilaktyczną.

Warto podkreślić, że żaden pojedynczy test nie daje stuprocentowej pewności diagnozy. Interpretacja wyników zawsze powinna odbywać się w kontekście objawów klinicznych i wywiadu. Fałszywie dodatnie wyniki testów skórnych czy oznaczeń IgE zdarzają się dość często – obecność przeciwciał nie zawsze oznacza klinicznie istotną alergię.

Sposoby leczenia alergii

U osób dorosłych jednym ze sposobów leczenia alergii pokarmowej jest stosowanie diety eliminacyjnej. Polega ona na ułożeniu jadłospisu tak, by nie zawierał pokarmów uczulających. Wymaga to nie tylko unikania oczywistych źródeł alergenu, ale także uważnego czytania etykiet produktów spożywczych – wiele substancji uczulających ukrywa się pod różnymi nazwami chemicznymi lub występuje jako składnik półproduktów używanych w przemyśle spożywczym.

Jeśli mimo zachowania tych restrykcji problem nie ustąpi, lekarz włączy leczenie farmakologiczne – leki przeciwhistaminowe, glikokortykosterydy, kromony. Leki przeciwhistaminowe blokują receptory histaminy, zmniejszając nasilenie objawów alergicznych takich jak świąd, pokrzywka czy obrzęk. Glikokortykosterydy stosowane miejscowo lub ogólnoustrojowo działają przeciwzapalnie i immunosupresyjnie, natomiast kromony stabilizują błony komórek tucznych, zapobiegając uwalnianiu mediatorów zapalnych.

Jednym ze sposobów leczenia alergii pokarmowej jest immunoterapia swoista, polegająca na aplikowaniu małych, a potem coraz większych dawek alergenu, na który organizm się uodparnia. Metoda ta, znana również jako desensytyzacja, wymaga wielomiesięcznego, systematycznego podawania alergenu pod ścisłą kontrolą lekarza. Proces ten ma na celu przesunięcie odpowiedzi immunologicznej z typu Th2 (odpowiedzialnego za alergię) w kierunku typu Th1, co prowadzi do tolerancji immunologicznej. Immunoterapia stosowana jest głównie w przypadku alergii na orzeszki ziemne, jaja i mleko u dzieci, u dorosłych skuteczność bywa mniejsza.

W terapii wspomagającej zaleca się również probiotyki, które modyfikują skład mikroflory jelitowej i mogą łagodzić objawy alergii pokarmowej. Niektóre szczepy bakterii probiotycznych wykazują właściwości immunomodulujące, wpływając na zmniejszenie przepuszczalności bariery jelitowej oraz na produkcję cytokin przeciwzapalnych.

Działania w wypadku wystąpienia objawów alergii

Jeśli po spożyciu danego pokarmu pojawi się reakcja alergiczna w postaci osłabienia, dzwonienia w uszach, uczucia gorąca, mrowienia i świądu skóry, a także bólu brzucha, należy natychmiast zaprzestać jego spożywania. Najlepiej zadzwonić wtedy na pogotowie ratunkowe lub (jeśli ktoś już przebył wstrząs anafilaktyczny) podać adrenalinę ampułkostrzykawką.

Osoby z rozpoznaną ciężką alergią pokarmową powinny zawsze nosić przy sobie zestaw ratunkowy zawierający adrenalinę w postaci autostrzykawki (np. EpiPen). W przypadku pojawienia się pierwszych objawów wstrząsu anafilaktycznego – nagłego spadku ciśnienia, kołatania serca, zawrotów głowy, duszności – należy natychmiast wstrzyknąć adrenalinę domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda. Adrenalinę można podać nawet przez ubranie, gdyż igła jest na tyle długa, że przenika materiał. Po podaniu adrenaliny należy wezwać karetkę pogotowia, nawet jeśli objawy ustąpiły – konieczna jest obserwacja w szpitalu ze względu na możliwość dwufazowej reakcji anafilaktycznej, gdy objawy powracają po kilku godzinach.

Osoby z alergią pokarmową powinny również poinformować swoich bliskich oraz współpracowników o swoim schorzeniu i nauczyć ich, jak postępować w sytuacji zagrożenia życia. W restauracjach i na imprezach towarzyskich należy zawsze upewniać się co do składu podawanych potraw, nie wahając się zadawać pytań kelnerom czy gospodarzom. Warto też nosić przy sobie kartę lub bransoletkę informującą o alergii – w przypadku utraty przytomności pomoże to ratownikom medycznym podjąć właściwe działania.

Całkowite wyleczenie alergii pokarmowej jest możliwe. Około 30% populacji poprzez unikanie przez 1–2 lat spożywania pokarmów uczulających wyzbywa się zupełnie reakcji alergicznych. Dotyczy to zwłaszcza dzieci z alergią na mleko, jaja czy soję – z wiekiem układ immunologiczny dojrzewa i u znacznej części małych pacjentów alergia ustępuje samoistnie. Wielu chorych musi jednak unikać pokarmów uczulających przez całe życie, szczególnie dotyczy to alergii na orzechy, ryby i skorupiaki, które rzadko ustępują samoistnie u dorosłych.