Jak ludzie stworzyli kalendarz?

Ludzie od wieków starali się ustalić czas, stąd też liczne przemiany kalendarzy. Warto przyjrzeć się zmianom jakie dokonywały się w nim na przestrzeni lat. Prześledźmy zatem jak wyglądał kalendarz w kolejnych wiekach.

Najstarsze systemy odmierzania czasu

Jednym z pierwszych kalendarzy był kalendarz egipski, w 43 roku p.n.e. zawierał 10 miesięcy po 30 dni. Kolejne dwa miesiące kalendarz zyskał dzięki temu, że Egipcjanie wierzyli, iż Tot — bóg matematyki i astronomii — wygrał je w kości od boga śmierci Ozyrysa. Ta mitologiczna legenda tłumaczyła rozszerzenie roku do 12 miesięcy, co lepiej odpowiadało obserwacjom cykli naturalnych związanych z wylewami Nilu oraz zmianami sezonowymi w dolinie rzeki.

Z kolei kalendarz rzymski powstał jako próba połączenia cykli naturalnych, okresów gospodarczych, cyklu dziennego i nocnego, ziemskiego, księżycowego, rocznego (wyznaczającego pory roku) oraz ośmiodniowego okresu rzymskich jarmarków. Rzymianie skonstruowali swój kalendarz na podstawie dnia i miesiąca księżycowego równego 30 dniom. Rok natomiast równy był początkowo 10 miesiącom i zaczynał się od dnia 1 marca — co wyjaśnia, dlaczego nazwy miesięcy od września (septem — siedem) do grudnia (decem — dziesięć) odzwierciedlają ich pierwotne pozycje w kalendarzu, a nie obecne.

Reformy i dostosowania do cyklu słonecznego

Kalendarz uległ jednak wielu zmianom od tego czasu. Między innymi próbowano go dopasować do cyklu słonecznego i roku zwrotnikowego, który związany był z obiegiem Ziemi dookoła Słońca. Rozbieżności między rokiem kalendarzowym a astronomicznym powodowały, że daty rozpoczęcia pór roku przesuwały się stopniowo, co miało istotne znaczenie dla działalności rolniczej i organizacji uroczystości religijnych.

Kolejnym kalendarzem był kalendarz Juliusza — opracowany przez egipskiego astronoma Sosygenesa. Juliusz Cezar wprowadził go 1 stycznia 45 roku p.n.e. i obowiązywał on w całym państwie rzymskim. Reforma juliańska ustaliła rok na 365 dni z dodatkowym dniem co cztery lata (rok przestępny), co znacząco poprawiło dokładność mierzenia czasu. Po upadku imperium rzymskiego korzystano z niego również w Polsce do 1582 roku, w Rosji do 1918, a w Grecji aż do 1923 roku.

Papież Grzegorz XIII kolejny raz zreformował kalendarz — ustalił wiosenne zrównanie dnia i nocy na 21 marca, wprowadził dokładniejszy sposób ustalania lat przestępnych. Reforma gregoriańska wyeliminowała 10 dni z października 1582 roku (po 4 października nastąpił od razu 15 października), aby skorygować narosłe opóźnienie względem roku zwrotnikowego. W Polsce był on stosowany od 1582 roku, chociaż w krajach protestanckich wprowadzano go znacznie później z powodów politycznych i religijnych. Nowy system ustalania lat przestępnych był bardziej precyzyjny — lata podzielne przez 100 nie są przestępne, chyba że dzielą się również przez 400.

Nietypowe kalendarze i systemy odmierzania czasu

• Kalendarz Majów przewidywał koniec świata (22.12.2012 roku), był też encyklopedią tego, co dzieje się we wszechświecie. System kalendarzowy Majów był niezwykle złożony i obejmował kilka równolegle funkcjonujących cykli, w tym Długie Odliczanie, które po 5125 latach zamykało wielki cykl. Data 22 grudnia 2012 roku oznaczała jedynie koniec jednego z tych cykli, nie zaś koniec świata w dosłownym znaczeniu.
• Aztekowie używali kalendarza słonecznego, w którym 365 dni dzielono na 18 miesięcy po 20 dni (plus 5 dni dodatkowych uważanych za pechowe) oraz wróżbiarskiego zwanego tonalpohualli, w którym 260 dni dzieli się na 20 okresów po 13 dni. Oba kalendarze funkcjonowały równocześnie, tworząc 52-letni cykl zwany Okrągłym Kalendarzem.
• We Francji kalendarz gregoriański przestał obowiązywać 5 października 1793 roku, gdy wprowadzono Kalendarz Rewolucji Francuskiej. Napoleon jednak dnia 1 stycznia 1806 roku przywrócił stary ład. Wcześniej dla francuskiego społeczeństwa najważniejsza była data zdobycia Bastylii (14 lipca 1789 roku), nazwy dni i miesięcy były wymyślone przez poetę Philippe’a Fabre’d’Églantine’a (nawiązywały do zjawisk przyrodniczych, roślin i narzędzi rolniczych), a natomiast lata liczono od 22 września 1792 roku — daty proklamowania I Republiki.

Ustalanie dat przełomowych momentów w historii

Kilka kwestii zaprzątało głowy filozofów i teologów — było to ustalenie daty stworzenia świata oraz przyjścia na świat Jezusa Chrystusa. Święty Augustyn szacował datę stworzenia świata na około 5500 rok p.n.e., natomiast Isaac Newton podobnie jak Mikołaj Kopernik na 3988 rok p.n.e. Najdokładniej kwestię tę zbadał jednak irlandzki arcybiskup kościoła anglikańskiego James Ussher, który w 1650 roku ogłosił, że stworzenie świata nastąpiło w nocy poprzedzającej 23 października 4004 roku p.n.e. Obliczenia Usshera, choć dzisiaj traktowane jako ciekawostka historyczna, przez długi czas cieszyły się dużym autorytetem w kręgach chrześcijańskich.

Mnich Dionizy Mniejszy zaproszony do Rzymu przez papieża Jana I obliczył datę urodzenia Mesjasza — miał to być 753 rok od założenia Rzymu (ab urbe condita). Pomyłka Dionizego obejmuje według współczesnych badaczy około 4–7 lat, co oznacza, że Jezus Chrystus urodził się prawdopodobnie między 7 a 4 rokiem p.n.e. Pomimo tego błędu system datowania wprowadzony przez Dionizego — podział na lata przed narodzeniem Chrystusa (p.n.e.) i po narodzeniu (n.e. lub A.D.) — przyjął się w całym chrześcijańskim świecie i funkcjonuje do dziś.

Współczesne propozycje reform kalendarza

W latach 30 ubiegłego wieku Amerykanka Elizabeth Achelis opracowała koncepcję Kalendarza Światowego — miał on dzielić rok na cztery równe kwartały liczące po 91 dni każdy, a rok miałby wtedy 364 dni. Dodatkowy 365. dzień (i 366. w latach przestępnych) byłby dniem wolnym, nieuznającym przynależności do żadnego tygodnia czy miesiąca. W dzisiejszych czasach można znaleźć wielu zwolenników koncepcji Achelis i podobnych projektów racjonalizacji kalendarza, którzy chcieliby przeprowadzić kolejny raz reformę. Głównym argumentem jest uproszczenie planowania gospodarczego i ujednolicenie długości kwartałów, co ułatwiłoby porównywanie wyników ekonomicznych oraz organizację życia społecznego.