Początek XXI w. jeszcze długo będzie kładł się cieniem na historii polskiej bankowości. W tym czasie niezwykle wielu kredytobiorców skusiło się na zaciągnięcie okazyjnych kredytów we frankach. Załamanie na rynku sprawiło, że wielu z nich nie było w stanie spłacać swoich zobowiązań. Czy mają jakieś wyjście z tej sytuacji?
Nieważność umowy — definicja
Wraz z ogłoszeniem wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej pod koniec 2019 roku zmieniło się podejście polskich sądów do kredytów frankowych. W świetle prawa uważane są one za niezgodne z prawem, dlatego tzw. frankowiczom przysługuje prawo do sądowego unieważnienia umowy kredytowej. Uzasadnione jest to m.in. przeniesieniem całościowego ryzyka zmiany kursu walutowego na słabszą stronę umowy, czyli kredytobiorcę. Unieważnienie umowy kredytu rozumiane jest jako orzeczenie, że umowa pomiędzy bankiem a „frankowiczem” nie została nigdy zawarta. Obejmuje ona wszelkie aspekty kredytu, w tym ubezpieczenia, dodatkowe zabezpieczania czy odsetki.
Procedura unieważniania umowy kredytowej może być trudna i skomplikowana, dlatego warto skorzystać z pomocy specjalisty. Wiele kancelarii adwokackich świadczy usługi związane z analizą umowy kredytowej, pisaniem pozwów oraz reprezentacją klienta przed sądem. Warto wiedzieć, że alternatywą dla unieważnienia kredytu frankowego jest odfrankowienie, które stanowi odrębną procedurę. Różnica polega głównie na tym, że odfrankowienie zakłada kontynuację umowy z jednoczesnym usunięciem niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych, podczas gdy unieważnienie prowadzi do całkowitego zniesienia stosunku prawnego między stronami.
Przesłanki unieważnienia umowy
Od czasu ogłoszenia wspomnianego wcześniej wyroku istnieje możliwość unieważnienia umowy kredytowych dla zobowiązań indeksowanych oraz denominowanych. Pierwsze z nich polegały na wypłaceniu kredytobiorcy gotówki, o którą wnioskował w złotówkach, jednak wysokość zadłużenia obliczana była zgodnie z kursem franka szwajcarskiego w dniu wypłacenia pieniędzy. Kredytobiorca wiedział jaką kwotę otrzyma do dyspozycji. Ponadto bank każdorazowo przeliczał ratę wyrażoną we frankach szwajcarskich na złotówki.
W przypadku kredytu denominowanego kredytobiorca w umowie posiadał kwotę wyrażoną we frankach szwajcarskich, o którą wnioskował, a otrzymywał wypłatę w złotówkach, zgodnie z kursem z dnia zawarcia umowy kredytowej. W związku z tym kredytobiorca nie wiedział jaką kwotę otrzyma. Zazwyczaj posiadał on możliwość wyboru waluty spłaty – złotówki lub bezpośrednio franki.
Klauzule abuzywne jako podstawa nieważności
Sądy szczególnie często wskazują na obecność klauzul niedozwolonych, które naruszały równowagę kontraktową. Brak precyzyjnego określenia mechanizmu ustalania kursu wymiany stanowił naruszenie obowiązku informacyjnego, co uniemożliwiało kredytobiorcy świadome podjęcie decyzji o zaciągnięciu zobowiązania. Ponadto jednostronne wyznaczanie spreadów walutowych przez banki prowadziło do sytuacji, w której instytucje finansowe czerpały nieuzasadnione korzyści kosztem konsumentów.
Abuzywność całej umowy a możliwość utrzymania kontraktu
Jeśli klauzule walutowe stanowiły główne świadczenie stron, a ich usunięcie powoduje niemożność utrzymania umowy w mocy, sąd uznaje umowę za nieważną od początku. Orzecznictwo polskie, powołując się na wyroki TSUE, odrzuca koncepcję sanowania umowy poprzez zastępowanie abuzywnych postanowień przepisami dyspozytywnymi czy uzupełniającymi.
Skutki stwierdzenia nieważności
Jak wspomniano wcześniej, unieważnianie umowy kredytu skutkuje uznaniem, że umowa nigdy nie została zawarta. W związku z tym konieczne jest zwrócenie przez bank wszystkich środków, które kredytobiorca wpłacił instytucji, w tym prowizje i opłaty dodatkowe, natomiast kredytobiorca zobowiązany jest do spłaty środków, które otrzymał od banku – kwota widnieje na umowie kredytowej, nie uwzględnia się odsetek oraz innych dodatkowych opłat.
Metody rozliczenia wzajemnych świadczeń
Rozliczenie pomiędzy nimi może zostać obliczone metodą salda albo dwóch kondygnacji. Metoda salda polega na potrąceniu wpłat kredytobiorcy od kwoty faktycznie wypłaconej przez bank – wynik wskazuje, która strona powinna dokonać dopłaty. Metoda dwóch kondygnacji zakłada odrębne rozliczenie świadczeń każdej ze stron, bez wzajemnego kompensowania zobowiązań, co często jest korzystniejsze dla kredytobiorców ze względu na zasady oprocentowania zwracanych kwot.
Konsekwencje dla zabezpieczeń i ubezpieczeń
Dodatkowo unieważnione zostają wszelkie zapisy związane z zabezpieczeniem kredytu, w tym hipoteki, oraz ubezpieczenia. Warto pamiętać, że w celu zniesienia hipoteki na skutek unieważnienia umowy kredytowej, konieczne jest wniesienie do sądu wieczystoksięgowego wniosku o wykreślenie hipoteki z ksiąg wieczystych. Procedura ta nie jest przeprowadzana automatycznie po wydaniu wyroku unieważniającego umowę. Zniesienie hipoteki następuje po uprawomocnieniu się orzeczenia i skutecznym zgłoszeniu wniosku, co w praktyce może trwać kilka miesięcy.
Termin przedawnienia roszczeń
Roszczenia wynikające z bezpodstawnego wzbogacenia, czyli zwrotu nadpłaconych rat, podlegają dziesięcioletniemu okresowi przedawnienia liczonemu od dnia spełnienia świadczenia. Oznacza to, że frankowicze mogą dochodzić zwrotu wpłaconych środków nawet wiele lat po zawarciu umowy, pod warunkiem że nie minął termin przedawnienia dla poszczególnych rat.