Nauczyciele języka polskiego uwielbiają zadawać swoim podopiecznym prace domowe, polegające na napisaniu rozprawki, eseju lub charakterystyki książkowego bohatera. Uczniowie być może nie zawsze pałają do tych obowiązków przychylnymi odczuciami, mogą sobie jednak tę kwestię ułatwić, zapoznając się ze schematem, który znacznie usprawni ich pracę.
Każdy wie, że wypracowanie na przeróżne tematy powinno zawierać wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Nie wszyscy są jednak zaznajomieni z tym, jakie informacje zawrzeć w poszczególnych częściach, szczególnie jeżeli jest to charakterystyka bohatera lektury szkolnej. Właściwa struktura i umiejętne wykorzystanie fragmentów tekstu źródłowego pozwalają stworzyć spójną i wartościową pracę pisemną.
Zapoznaj się z tematem lektury
Zanim zabierzemy się do pisania, warto przewertować jeszcze raz przeczytaną wcześniej książkę, by wśród jej fragmentów znaleźć te, odnoszące się do różnego rodzaju opisów postaci, na której chcemy się skupić. Powinien być to wygląd, cechy charakteru, zachowanie, a także kluczowe dla całej historii cytaty. Podczas lektury oznaczaj na karteczkach samoprzylepnych lub w notatniku konkretne numery stron, na których autor przedstawia postać przez pryzmat jej działań, słów czy reakcji innych bohaterów.
Zwróć uwagę nie tylko na bezpośrednie opisy narratora, ale także na dialogi i wypowiedzi samej postaci — to one często odsłaniają prawdziwe intencje i wartości bohatera. Przydatne będzie także zaznaczenie momentów zwrotnych w fabule, w których postać podejmuje decyzje definiujące jej osobowość. Tak przygotowani możemy zasiąść do głównej części zadania domowego – samego tworzenia spójnej i ciekawej charakterystyki.
Wstęp
We wstępie powinno znaleźć się krótkie przedstawienie bohatera, skupiające się wokół jego imienia i nazwiska, wieku, tego czym się zajmuje, gdzie mieszka, a także konkretnej sytuacji rodzinnej (posiadane rodzeństwo, rodzice, ciotki, wujowie, wszelkie ważne dla całości postacie). Wspomnieć można także o edukacji, o pochodzeniu społecznym, o wszystkich kwestiach, które ogólnie daną osobę określają i przedstawiają ją na tle innych.
W tej części warto również umieścić krótką informację o roli postaci w fabule — czy jest to protagonista, antagonista, postać drugoplanowa wspierająca głównego bohatera, czy może narrator opowieści. Takie wprowadzenie pozwala czytelnikowi charakterystyki natychmiast zorientować się, jakie znaczenie ma opisywana osoba dla całości utworu. Możesz także wskazać epokę literacką lub nurt, do którego należy dzieło, jeśli ma to wpływ na sposób konstruowania postaci przez autora.
Rozwinięcie
Opis wyglądu zewnętrznego
Rozwinięcie powinno być objętościowo najobszerniejsze, zajmując około 2/3 całego tekstu. Jako główna część całej charakterystyki musi zawierać między innymi informacje związane z dokładnym wyglądem opisywanego przez nas bohatera, wśród których znaleźć muszą się detale takie jak:
- wzrost i budowa ciała
- rysy twarzy (oczy, nos, usta, brwi, cera)
- kolor i fryzura włosów
- charakterystyczne znaki szczególne (blizny, tatuaże, pieprzyki)
- sposób poruszania się i gestykulacji
- styl ubierania się i dodatki (biżuteria, okulary, laski)
W książce nie zawsze opisany jest każdy z tych elementów, dlatego też potraktować należy je wybiórczo, wzbogacając naszą pracę cytatami, stanowiącymi opis pana lub pani X. Jeśli autor pomija pewne aspekty wyglądu, nie wymyślaj ich samodzielnie — lepiej skupić się na tych cechach, które zostały rzeczywiście przedstawione w tekście źródłowym. Cytaty powinny być umieszczone w cudzysłowie i opatrzone informacją o numerze strony, z której pochodzą.
Cechy charakteru i zachowanie
Kolejna część rozwinięcia naszej charakterystyki zawierać powinna informacje skupiające się wokół charakteru i zachowania wybranego bohatera. Powinniśmy opisać tu wszelkie jego cechy wewnętrzne, usposobienie, to jak zachowuje się względem innych ludzi, a także zdolności, umiejętności oraz zainteresowania, posiłkując się także zaznaczonymi wcześniej fragmentami lektury.
Przy opisywaniu cech charakteru staraj się podawać konkretne przykłady z tekstu, które potwierdzają twoje tezy. Nie wystarczy napisać, że bohater jest odważny — należy przywołać sytuację, w której wykazał się odwagą, nawet jeśli narażało go to na niebezpieczeństwo. Podobnie w przypadku wad: jeżeli piszesz o zarozumiałości postaci, pokaż fragment dialogu, w którym ta cecha się objawia.
Warto także przyjrzeć się relacjom bohatera z innymi postaciami — czy jest osobą towarzyską, czy raczej unika kontaktów, jak traktuje osoby niżej i wyżej postawione, czy potrafi okazywać empatię. Zwróć uwagę na ewolucję charakteru w trakcie fabuły — czy bohater zmienia się pod wpływem przeżytych doświadczeń, czy pozostaje nieugięty w swoich przekonaniach.
Motywacje i system wartości
Dobrze skonstruowana charakterystyka powinna także odpowiadać na pytanie, co kieruje daną postacią. Czy są to ambicje, miłość, chęć zemsty, poczucie obowiązku, a może pragnienie wolności? Zrozumienie motywacji bohatera pozwala czytelnikowi twojej pracy lepiej pojąć jego czyny, nawet te pozornie irracjonalne.
Przeanalizuj również system wartości postaci — co jest dla niej najważniejsze, czego nie jest w stanie zaakceptować, jakie zasady moralne wyznaje. Czasem wartości te są wprost wyrażone w wypowiedziach bohatera, innym razem trzeba je wywnioskować z jego działań. Jeśli w trakcie lektury borykasz się z trudnościami w wychwyceniu tych subtelności, pomoże ci lepsza koncentracja podczas czytania.
Zakończenie
W zakończeniu możemy podsumować nieco daną postać, pisząc o tym, co my sami o niej myślimy, jakimi darzymy ją odczuciami, czy sądzimy, że jest godna naśladowania. Możemy opisać, dlaczego wybrany bohater nam imponuje, czego można się od niego nauczyć lub wręcz przeciwnie, dlaczego jego zachowanie zasługuje na potępienie.
Dobrym rozwiązaniem jest także odniesienie postaci do współczesności — zastanów się, czy podobne cechy charakteru czy postawy można spotkać wśród dzisiejszych ludzi, czy problemy bohatera mają uniwersalny charakter. Możesz również wskazać, jaką funkcję pełni ta postać w przekazie ideowym utworu — czy autor chciał przez nią ukazać określone zjawisko społeczne, krytykować pewne postawy, czy może pokazać wzór do naśladowania.
Zakończenie powinno być spójne z całością pracy i stanowić naturalne domknięcie rozważań, a nie wprowadzać zupełnie nowych wątków. Staraj się, aby ostatnie zdania pozostawiły czytelnikowi przestrzeń do własnych refleksji.
Unikaj błędów
Zanim oddasz napisaną pracę nauczycielowi, sprawdź ją raz jeszcze pod kątem ortografii oraz interpunkcji. Pamiętaj również, żeby nie powtarzać zbyt często imienia i nazwiska opisywanej postaci, zastępując je innymi słowami, pasującymi do jej charakterystyki i treści tekstu. Możesz używać zaimków osobowych, określeń funkcyjnych (bohater, protagonista, narratorka) lub charakterystycznych przydomków, jeśli takie występują w utworze.
Unikaj także oceniania postaci wyłącznie w kategoriach dobry–zły. Bohaterowie literaccy są zazwyczaj znacznie bardziej złożeni, a ich czyny wynikają z całego splotu okoliczności i przeżyć. Staraj się przedstawić wielowymiarowość postaci, dostrzegając zarówno jej mocne strony, jak i słabości.
Kolejnym częstym błędem jest nadmierne streszczanie fabuły kosztem analizy samej postaci. Charakterystyka to nie streszczenie — fabuła powinna pojawiać się tylko w takim zakresie, w jakim ilustruje cechy opisywanego bohatera. Nie opisuj szczegółowo wszystkich wydarzeń z książki, skup się na tych fragmentach, które rzeczywiście odsłaniają osobowość postaci.
Sprawdź również poprawność przywoływanych cytatów — upewnij się, że są dokładnie przepisane i prawidłowo oznaczone. Pamiętaj o cudzysłowach oraz odwołaniu do konkretnego miejsca w tekście (numer strony, rozdział). Nauczyciel doceni twoją rzetelność i dbałość o szczegóły, a poprawnie przywołane fragmenty utworu stanowią solidny fundament każdej charakterystyki.